منم خیلی، چیز زیادی از جابر نمی دونستم. چند وقت پیشا که داشتم تو اینترنت می گشتم یه مطالبی در مورد جابر پیدا کردم که خیلی با هم تطابق نداشت. البته سواد بنده هم خیلی اجازه درک بعضی مطالب رو به من نمی داد! مثلا یا متن عربی بود یا خیلی فلسفی و قلمبه سلمبه نوشته شده بود که راستش من چیزی نفهمیدم. مثلاببینین این چند خط از اون متن فلسفیه:"...جابر طبایع چهار گانه اصلی را  ریشه 4عنصر اصلی دانسته است و بدین طریق می توانسته است امکان استحاله جوهری را توجیه کند..." یعنی من از اینجا فقط فهمیدم که 4 عنصر اصلی، همون آب و باد و خاک و آتشه که ارسطو گفته. بقیه شو.....، اگه شما فهمیدین به منم بگین.

حالا بیاین از حاشیه بریم بیرون وبریم سراغ اصل مطلب:

زندگینامه جابر

جابر در سال (100-103-107ه ش) و(721-725-750 م) در خراسان به دنیا آمد(گفتم خیلی تطابق نداره). هنوز خیلی مدت زیادی از تولدش نگذشته بود که پدرش به دست امویان کشته شد. چون پدر جابر یه داروساز معروف بود، یادداشتهایی از اون باقی مونده بود. این آقا جابر ما با مطالعه اونا کم کم به کیمیا و کیمیا گری( این علم بسیار شیرین=>تعریف) علاقه مند شد.

جایگاه جابر

جابر اولین شیمیدان ایرانیه(البته بعضی جاها گفتن جابر عرب بوده، ولی به عقیده من جابر ایرانی بوده). اون اولین کسی بود که ازشیمی یا همون کیمیا برای جامعه بشری تعریف درستی کرد؛ چون قبل از اون همه شیمی رو به چشم جادو جمبل و سحر و ساحری نگاه می کردن.

نظر دانشمندان شرقی و غربی در مورد جابر

می خواین بدونین دانشمندای دیگه در مورد جابر چی گفتن؟

 ابن خلدون:« جاربن حیان پیشوای تدوین کنندگان فن کیمیا گری ست.»

«برتلو» شیمیدان فرانسوی که به پدر شیمی سنتز معروفه، سخت تحت تاثیر جابر قرار گرفته و گفته:«جابر در علم شیمی همان مقام وپایه را داشت که ارسطو در منطق.»

جرج سارتون:« جابر را باید بزرگترین دانشمند در صحنه علوم در قرون وسطی دانست.»

ببینید غربیا بیشتر از ما قدرشو می دونن!(اونوقت کارگردانای ما مثلا میان دانشمندای کشورمونو بشناسونن، یه سریال می سازن که نود درصدش قصه لیلی و مجنونه، حالا شاید یه اشاره ای هم به اکتشفات و تحقیقات این دانشمندای بیچاره بکنن. مثلا تو همین سریال کیمیاگر که جدیدا ساخته شده، زکریا تا سی چهل سالگی تو کوچه دنبال دخترا و یللی تللی بوده. ما نمیدونیم پس زکریا کی وقت کرد پزشک وکیمیاگر و فیلسوف بشه؟! البته سوء تفاهم نباشه، ما در مقام منتقد قرار نمی گیریم فقط نظرمون رو گفتیم. ) ببخشین دیگه.. بخش نقد فیلم هم وارد بحثمون شد.

جابر وفلزات

نظر جابر این بود که فلزات اصلی هفتا ست:طلا- نقره- مس- سرب- جیوه- قلع.

به تعبیر جابر قوانین کیمیا بر این فلزات استواره. تازه جابر گفته خود این فلزات هم از دو کانی گوگرد و جیوه تشکیل شدن، که به نسبتهای مختلف در دل زمین با هم ترکیب می شن. فکر کنم منظورش این بوده که به نسبتهای مولی مشخص با هم ترکیب می شن.( دوباره من جسارت کردم و خودم رو در مقام مفسر نظرات یه کیمیا گر بزرگ قرار دادم.)

جابر یه تعریفایی هم از فلزات کرده که ما فقط یه موردشو اشاره میکنیم. مثلا در مورد طلا گفته:« ظاهر آن گرم و تر و باطنش سرد وخشک است. پس جمیع فلزات را به این طبع برگردان.چون طبعی معتدل است.» احتمالا منظور ایشون از ظاهر و باطن خواص فیزیکی وشیمیایی بوده، اما منظور از سرد و گرم و تر و خشک چی بوده ؟، اووم .....احتمالا بازم سوادم نرسیده!

دستاوردهای جابر

عنبیق از کشفیات جابر است. کشف مواد شیمیایی متعددی مثل هیدرو کلریک اسید، نیتریک اسید، تیزاب سلطانی (مخلوطی از دو اسید یاد شده که از جمله اندک موادی است که طلا را در خود حل می‌کند، همونکه توی شناسایی کاتیون های گروه III هم ازش استفاده کردیم)، سیتریک اسید (جوهر لیمو) و استیک اسید (جوهر سرکه)، همچنین معرفی فرایندهای تبلور و تقطیر که هر دو سنگ بنای شیمی امروزی به شمار می‌آیند، از جمله دستاوردهای این کیمیا گر بزرگه. ایشون همچنین یافته‌های دیگری دربارهٔ روش‌های استخراج و خالص سازی طلا، جلوگیری از زنگ زدن آهن، حکاکی روی طلا، رنگرزی و نم ناپذیر کردن پارچه‌ها(به نظرتون این ارتباطی به این پارچه هایی که با فناوری نانو، ضد آب میشن نداره؟!)و تجزیهٔ مواد شیمیایی ارائه داد. از جمله اختراع‌های دیگر او، قلم نوری است. قلمی که جوهر آن در تاریکی نیز نور می‌دهد. (احتمالاً با استفاده از خاصیت فسفرسانس این اختراع را انجام داده‌است.یعنی حدود 1700 سال پیش جابر به خاصیت فسفر سانس مواد پی برده بوده، که تازه 1100 سال بعد(1896م) هانری بکرل به خاصیت پرتو زایی مواد  از روی خاصیت فسفرسانسشون پی برد.) در آخر، بذر دسته بندی امروزی عنصر‌ها به فلز و نافلز را می‌توان در دست نوشته‌های وی یافت.

جابر و امام صادق(ع)

این مبحث را به این دلیل در انتها آوردیم که از بحث شوخی خارج شویم.

جابر بن حیان از شاگردان امام جعفر صادق(ع) بوده است و در محضر مبارک ایشان علم آموزی می کرده و مذهب ایشان شیعه بوده است.او علاقه زیادی به علوم قرآنی نیز داشته است. به خاطر همین علاقه و علاقه به کیمیا در همان سالهای جوانی به کوفه مهاجرت میکند.مرگ ایشان را در سال200ه ش و 815 م نوشته اند.

پاورقی:راستی اون تصویری که اول دیدین، آقایی که کراوات داشت وبه اسم جابر تو اینترنت ثبت شده، اون پدر مهندسی صنایعه و اسمش تیلوره.

منابع:

• جابربن حیّان (فارسی). دانشنامهٔ جهان اسلام. بازدید در تاریخ ۹ اسفند ۱۳۸۷.
• دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه دهخدا جلد۱۶ شماره مسلسل۴۶. زیر نظر دکتر محمد معین. تهران: دانشگاه تهران، سازمان لغت‌نامه، ۱۳۳۴، ۷.
• شیمی و آزمایشگاه- برهم کنش مواد، نویسندگان: احمد روح الهی، سیف الله جلیلی، دوست محمد سمیعی و حسن حذر خانی، ناشر:شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران:تهران، سال چاپ: ۱۳۸۶

1.     ↑ A Dictionary of the History of Science by by Anton Sebastian - p. 241

2.     ↑ "Jābir ibn Ḥayyān, Abū Mūsā." Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite.

3.     ↑ The Alchemical Body By David Gordon - p. 366

4.     ↑ The Structure and Properties of Matter by Herman Thompson Briscoe - p. 10

5.     ↑ The Tincal Trail: A History of Borax by Edward John Cocks, Norman J. Travis - p. 4